In de categorie ‘NWTV-Profiel’ blikken we terug op het oeuvre van opmerkelijke kunstenaars met enige staat van dienst. Dit keer trappen we af met regisseur Jim Jarmusch, wiens elfde film, Only Lovers Left Alive, binnenkort in de bioscopen is te zien.
Met zijn omhoogstaande witte haar à la Warhol en zijn zonnebril zie je meteen dat Jarmusch (1953) een exponent is van de New Yorkse underground. Jarmusch is naast filmer dan ook muzikant, in de jaren ’80 in verschillende no-wavegroeperingen (de experimentele variant van new wave), tegenwoordig als gitarist op experimentele albums met de Maastrichtse componist en luitist Jozef van Wissem. Tevens heeft hij videoclips gemaakt voor onder andere Talking Heads, Tom Waits en The Raconteurs. Al vanaf zijn debuutfilm uit 1980, Permanent Vacation, spelen er musici mee in zijn films en is het regelmatig onderwerp van de dialogen. Naast een grote mate van muzikaliteit blinken zijn films uit in nonconformisme, stilistische en narratieve eenvoud en opmerkelijke levensvisies.
De cinema van Jim Jarmusch draait om eenlingen, veelal mensen in een grote stad die zich weigeren te conformeren aan de ongeschreven regels van het moderne leven. Hierin valt de invloed van de Beat Generation, de dichters uit de jaren vijftig die hem in zijn jeugd inspireerden, te herkennen. De wereld van Jarmusch lijkt tevens het filmische equivalent van de schilderkunst van Edward Hopper, bekend van zijn prachtige portretten van grootstedelijke eenzaamheid en vervreemding, zoals Nighthawks. Maar hoe individualistisch zijn personages ook zijn, tegelijkertijd gaan de films van Jarmusch over contact. Down by Law is hier wellicht het beste voorbeeld van: twee gedesillusioneerde gevangenen (Tom Waits en John Lurie), onterecht gevangen gezet, worden celgenoot van rasoptimist en moordenaar Bob (Roberto Benigni). Ook in zijn serie korte films Coffee and Cigarettes draait het plot steeds om mensen met een geheel eigen levensovertuiging die, in gesprekken over futiele onderwerpen, hun filosofieën met elkaar delen. In zijn nieuwste film, Only Lovers Left Alive, wordt dit contact zelfs wat pompeus maar romantisch uitgewerkt met de verstrengelingstheorie van Einstein: als twee subjecten dusdanig bij elkaar horen dat ze niet meer los van elkaar te definiëren zijn en ze worden uiteen gehaald, dan zijn ze nog altijd verbonden. Ook al zijn ze lichtjaren van elkaar verwijderd, als de een verandert doet de ander dit ook. Ook de Einzelgänger heeft ergens een zielsverwant.
In zijn magistrale werk over de klassieke muziek van de twintigste eeuw, The Rest is Noise, betitelt Alex Ross de muziek van The Velvet Underground als rock ’n roll minimalism, omdat ze het minimalisme uit de klassieke muziek van de jaren zestig met rockinstrumenten benaderden en de vuige thematiek van rock ’n roll hierin verwerkten. Datzelfde label lijkt op toepassing op het oeuvre van Jim Jarmusch, in het bijzonder zijn vroege films. Hij neemt de eenvoud van het Europese minimalisme (denk aan spirituele regisseurs als Robert Bresson en Andrej Tarkovski), maar voegt hier de nonchalante coolness van de New Yorkse underground aan toe.
Dit minimalisme komt ook tot uiting in de samenwerking met de Nederlandse cinematograaf Robby Müller vanaf Down by Law tot en met Ghost Dog. Müller had al naam gemaakt bij onder andere de Duitse regisseur Wim Wenders (Der amerikanische Freund, Paris, Texas) en zou later ook samenwerken met Lars von Trier in Breaking the Waves en Dancer in the Dark. Müllers groezelige shots (deze bijvoorbeeld, of deze) dragen bij aan het lome en vuige karakter van Jarmusch’ (vroege) cinema. Ook op narratief vlak weet Jarmusch, die tevens de scripts van zijn films zelf verzorgt, al het overtollige vet uit een verhaal te schrijven. De meeste plots zijn dan ook niet per se uitgelijnde verhalen, maar eerder situatieschetsen of reisverslagen. De nadruk ligt vaak op de ogenschijnlijk onbeduidende dialogen en, net zo belangrijk, de stilte.
Dat Jarmusch de narratieve regels van Hollywood volledig negeert, was al duidelijk vanaf zijn begin als filmmaker. Vanaf medio jaren negentig begint hij ook nadrukkelijk te spelen met genreconventies. Waar zijn eerdere films allerminst als genrefilms te bestempelen waren, is Dead Man uit 1995 overduidelijk een western, maar een ongebruikelijke. Johnny Depp is een jonge accountant die volgens een Indianenstam de reïncarnatie blijkt van een Britse dichter. Eenzelfde postmoderne genremix is te vinden in Ghost Dog: The Way of the Samurai. Forest Whitaker is Ghost Dog, een huurmoordenaar die volledig leeft volgens de filosofie van de Japanse samoeraistrijders. In zijn volgende films, Broken Flowers en The Limits of Control, is dit element van genrevermenging minder aanwezig. Zijn nieuwste film, Only Lovers Left Alive, valt juist weer geheel in deze categorie. De vertelling over vampiers is nagenoeg losgeweekt van alle horrorconventies en speelt juist met de conventies van de biopic van de depressieve rocker, zoals Last Days van Gus van Sant. Jarmusch gebruikt de genreconventies vaak om de spiritualiteit van zijn personages uit de doeken te doen. Juist door de ongebruikelijke setting worden deze levensbeschouwingen echter nooit te zweverig of onverteerbaar.
Down by Law (1986) – Het schoolvoorbeeld van Jarmusch’ vroege, lome stijl. Drie verschoppelingen komen in de gevangenis, komen er weer uit en gaan weer hun eigen weg. De zwartwitbeelden van Robby Müller zijn groezelig, de jazzy muziek van hoofdrolspelers John Lurie en Tom Waits is desolaat, maar het is geen treurige film. Het cynisme van Lurie en Waits wordt gepareerd met de naïeve levenslust van Benigni.
Ghost Dog: The Way of the Samurai (1999) – Een gangsterfilm vol Oosterse spiritualiteit, belachelijke stereotypen en de hiphop van RZA. Forest Whitaker is een hitman die zijn inspiratie als krijger haalt uit de Hagakure, een spirituele gids van de achttiende-eeuwse samoerai Yamamoto Tsunemoto. De genrekruisbestuivingen in de film zijn veel minder subtiel en complex dan bijvoorbeeld die in de Coenfilms uit deze periode, maar een huurmoordenaar die filosofeert over duiven is gewoon aandoenlijk.
Broken Flowers (2005) – Enigszins een vreemde eend in Jarmusch’ bijt, omdat het noch uitgesproken minimalistisch is, noch een genreëxperiment. Misschien is deze film, over een ‘Don Juan over zijn hoogtepunt’ (Bill Murray, die weer eens fenomenaal zijn uitgebluste zelf speelt) die op zoek gaat naar zijn zoon door een bezoek aan zijn exen, daarom juist zo’n frisse verrassing. In een Ask me Anything op Reddit noemde Murray dit zijn favoriete rol.
